Okładka
Spis treści
Słowo wstępne, s.9-11
dr Jakub Jerzy Czarkowski Redaktor Naczelny Pedagogiki Społecznej, Akademia Wymiaru Sprawiedliwości.
Artykuł: Miejsce pracy jako środowisko wsparcia nieformalnych opiekunów osób starszych. W kierunku koncepcji pracodawcy opiekuńczego. s. 12-26 (The Workplace as a Supportive Environment for Informal Caregivers of Older Adults. Towards a Concept of the Care-Friendly Employer)
Agnieszka Krawczyk-Dąbrowska, Seminarium Doktorskie Akademia WSB Dąbrowa Górnicza.
Streszczenie:
Artykuł dotyczy wsparcia przez pracodawców osób pełniących jednocześnie role zawodowe i opiekuńcze wobec osób starszych. Celem jest konceptualizacja kategorii pracodawcy opiekuńczego jako modelu organizacyjnego, odpowiadającego na wyzwania demograficzne współczesnego rynku pracy. Koncepcja osadzona jest w trzech paradygmatach: welfare mix i familizmie subsydiarnym, społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) oraz geragogice i edukacji do starości. Zaproponowano definicję operacyjną pracodawcy opiekuńczego, wyróżniono cztery komponenty modelu pracodawcy opiekuńczego oraz skonstruowano czterostopniową typologię pracodawców według stopnia dojrzałości organizacyjnej wobec pracowników – opiekunów. Pracodawca opiekuńczy stanowi nową kategorię analityczną, dotychczas nieobecną w polskim dyskursie pedagogicznym i zarządczym, wypełniającą lukę między polityką społeczną a praktyką zarządzania zasobami ludzkimi. Wskazano na rolę organizacji uczącej się i doradztwa gerontologicznego, jako narzędzi realizacji ww. modelu w praktyce. Artykuł ma charakter teoretyczno – analityczny i opiera się na przeglądzie literatury. Przeszukano bazy Scopus, ResearchGate oraz Google Scholar, dokonując celowego doboru publikacji odpowiadających problematyce wsparcia pracowników – opiekunów w środowisku pracy.
Słowa kluczowe: gerontologia opiekuńcza, nieformalni opiekunowie, organizacja ucząca się, poradnictwo gerontologiczne, pracodawca opiekuńczy, społeczna odpowiedzialność biznesu.
Abstract:
The article addresses employer support for individuals who simultaneously perform professional and caregiving roles for older adults. The aim is to conceptualise the category of the care-friendly employer as an organisational model responding to the demographic challenges of the contemporary labour market. The concept is grounded in three paradigms: the welfare mix and subsidiarity-based familialism, Corporate Social Responsibility (CSR), and geragogy alongside education for ageing. The article proposes an operational definition of the care-friendly employer, identifies four components of the model, and develops a four-level typology of employers according to their degree of organisational maturity. The care-friendly employer constitutes a new analytical category, hitherto absent from Polish pedagogical and managerial discourse, bridging the gap between social policy and human resource management practice. It also highlights the role of the learning organisation and gerontological counselling as key tools for implementing the model in practice. The article is theoretical and analytical in nature and is based on a literature review. The Scopus, ResearchGate, and Google Scholar databases were searched, with publications purposively selected based on their relevance to the issue of supporting employee-caregivers in the workplace.
Keywords: care gerontology, care-friendly employer gerontological counselling, informal caregivers, learning organisation, Corporate Social Responsibility.
Artykuł: Budując nadzieję na nowo. Wymiary wsparcia osób doświadczających utraty ciąży w wyniku poronienia. s. 27-38 (Building hope anew. The dimensions of support for people experiencing pregnancy loss due to miscarriage)
Karolina Klimczyk-Miśtal, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach.
Streszczenie: Niepowodzenia położnicze mogą być równoważne z poczuciem niespełnionych marzeń o wizji zostania rodzicem i przyszłej realizacji się w tej roli. Przegląd dotychczasowych badań pozwala rozpatrywać zjawisko poronienia w kontekście kryzysu, który może rzutować na funkcjonowanie jednostki, dezorganizując jej codzienność i wpływać na konieczność wdrażania określonych form pomocy. Celem niniejszego artykułu jest podjęcie refleksji dotyczącej możliwości działań kierowanych w stronę osób, które doświadczyły opisywanego zjawiska. Wskazano na dostępne rozwiązania, obejmujące zarówno uregulowania systemowe, aspekty prawne, działalność organizacji pozarządowych, ale również znaczenie wsparcia społecznego. Analiza ta umożliwiła wypracowanie rekomendacji, które mogą zostać zaimplementowane w praktyce, chociażby w komunikacji z rodzicami po stracie prenatalnej.
Słowa kluczowe: poronienie, kryzys w wyniku utraty ciąży, możliwości pomocy po stracie prenatalnej, wsparcie społeczne
Abstract: Maternity failures can be equivalent to the feeling of unfulfilled dreams about the vision of becoming a parent and future realization in this role. A review of previous research allows us to consider the phenomenon of miscarriage in the context of a crisis that can affect an individual’s functioning, disrupting their daily life and necessitating the implementation of specific forms of assistance. The aim of this article is to reflect on the possibility of actions directed towards people who have experienced the described phenomenon. Available solutions were pointed out, including system regulations, legal aspects, activities of non-governmental organizations, but also the importance of social support. This analysis enabled the development of recommendations that can be implemented in practice, for example in communication with parents after prenatal loss.
Keywords: miscarriage, crisis resulting from pregnancy loss, possibilities of help after prenatal loss, social support
Artykuł: Znaczenie i specyfika opiekuńczej funkcji szkoły s. 39-53 (Importance and Specificity of School’s Caring Function)
Przemysław Czarkowski, Szkoła Doktorska Akademii Wymiaru Sprawiedliwości.
Streszczenie: Analizy przedstawione w niniejszym opracowaniu eksponują kluczowe znaczenie funkcji opiekuńczej szkoły, potwierdzając tym samym tezę o jej statusie jako immanentnego składnika kontinuum dydaktyczno-uczeniowego. Jej oddziaływanie wykracza poza ramy zwykłego nadzoru, sprzyjając holistycznemu rozwojowi młodych ludzi poprzez zaspokajanie fundamentalnych potrzeb psychofizycznych oraz budowanie ram bezpieczeństwa ontologicznego. Ponadto, niniejsze studium wyznacza zadania szkoły w zakresie interwencji kompensacyjnych oraz kreowania optymalnych warunków dla akwizycji umiejętności. Ostatecznie, funkcja opiekuńcza umożliwia podejście podmiotowe, pozwalając na niuansową diagnozę indywidualnych potrzeb oraz urzeczywistnienie potencjału rozwojowego każdego ucznia w środowisku edukacyjnym, jej realizacja nie może jednak być przeciwstawiana funkcji edukacyjnej.
Słowa kluczowe: pedagogika społeczna, edukacja, kreatywność, szkoła, wychowanie.
Abstract: The discourse and analyses articulated in this paper underscore the pivotal role of the school’s care function, thereby validating the thesis of its status as an intrinsic component of the teaching-learning continuum. Its impact extends beyond mere supervision, facilitating the holistic development of young people by addressing fundamental psycho-physical needs and establishing a framework of ontological security. Furthermore, this study delineates school-based responsibilities regarding compensatory interventions and the cultivation of optimal conditions for skill acquisition. Ultimately, the care function enables a subjective approach, allowing for a nuanced diagnosis of individual needs and the realization of each student’s developmental potential in an educational environment, but its implementation cannot be opposed to the educational function.
KEYWORDS: social pedagogy, creativity, education, school, upbringing.
Artykuł: Obszary uczenia się dorosłych. s. 54-62 (Areas of adult learning in a dynamically developing society)
Katarzyna Knap-Dam, Akademia Wymiaru Sprawiedliwości.
Streszczenie: Artykuł podejmuje problematykę wielowymiarowości procesu uczenia się osób dorosłych, realizowanego w zróżnicowanych przestrzeniach społecznych i zawodowych. Autorka analizuje kluczowe środowiska edukacyjne, takie jak rodzina, instytucje kultury, miejsce pracy oraz wolontariat, wskazując na ich rolę w kształtowaniu kompetencji jednostki. Szczególną uwagę poświęcono roli nowych technologii w świetle koncepcji kształcenia komplementarnego oraz barierom adaptacyjnym w dobie cyfryzacji. Tekst prezentuje uczenie się jako proces całożyciowy, determinowany zarówno przez motywację wewnętrzną, jak i wymogi współczesnego rynku pracy. Wnioski wskazują na konieczność holistycznego wspierania rozwoju dorosłych na różnych etapach życia w odpowiedzi na wyzwania globalizacyjne i technologiczne w paradygmacie life long learning (LLL).
Słowa kluczowe: pedagogika społeczna, andragogika, edukacja dorosłych, kształcenie komplementarne, nowe technologie, lifelong learning.
Abstract: This article addresses the multidimensional nature of adult learning, occurring in diverse social and professional settings. The author analyzes key educational environments, such as the family, cultural institutions, the workplace, and volunteering, highlighting their role in shaping individual competencies. Particular attention is paid to the role of new technologies in light of the concept of complementary learning and to barriers to adaptation in the age of digitalization. The text presents learning as a lifelong process, determined by both intrinsic motivation and the demands of the contemporary labor market. The conclusions point to the need for holistic support for adult development at various stages of life in response to the challenges of globalization and technology within the lifelong learning (LLL) paradigm.
Keywords: social pedagogy, andragogy, adult education, complementary learning, new technologies, lifelong learning.
Artykuł: Współczesna pedagogika społeczna. s. 63-73 (Contemporary Social Pedagogy)
dr Jakub Jerzy Czarkowski, Akademia Wymiaru Sprawiedliwości.
Streszczenie: Artykuł stanowi kompleksowy przegląd współczesnej pedagogiki społecznej w perspektywie globalnej. Analizuje różnorodne ścieżki jej ewolucji – od europejskich korzeni, przez emancypacyjne modele w Ameryce Łacińskiej, aż po alternatywne podejścia w Japonii i RPA,,. W tekście omówiono fundamentalne problemy diagnozy pedagogicznej, podkreślając jej odrębność od diagnozy medycznej oraz znaczenie holistycznego ujęcia. Przedstawiono również sześć kluczowych nieporozumień wokół tej dyscypliny, wskazując na konieczność redefinicji roli pedagoga społecznego w warunkach społeczeństwa ryzyka, gdzie efekty edukacyjne traktowane są jako własność relacyjna,.
Słowa kluczowe: pedagogika społeczna, diagnoza pedagogiczna, edukacja dorosłych, emancypacja, praca socjalna.
Abstract: This article provides a comprehensive overview of contemporary social pedagogy from a global perspective. It analyzes the diverse paths of its evolution—from European roots, through emancipatory models in Latin America, to alternative approaches in Japan and South Africa,,. The text discusses fundamental issues in pedagogical diagnosis, emphasizing its distinction from medical diagnosis and the importance of a holistic approach. It also presents six key misunderstandings surrounding the discipline, pointing to the need to redefine the role of the social pedagogue in a risk society, where educational outcomes are treated as a relational property,.
Keywords: social pedagogy, adult education, emancipation, pedagogical diagnosis, social work.
Artykuł: Między diagnozą a oddziaływaniami wspierającymi dzieci z zespołem Downa i współwystępującym spektrum autyzmu. Model oparty na diagnozie funkcjonalnej, s. 74-95 (Between Diagnosis and Support Interventions for Children with Down Syndrome and Autism Spectrum Disorder. A Model Based on Functional Assessment)
dr n. społ. Ewa Dorota Małachowska, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie
Streszczenie: Współwystępowanie zespołu Downa (DS) i zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD) stanowi istotne wyzwanie diagnostyczne, edukacyjne i terapeutyczne, wynikające z nakładania się objawów obu jednostek oraz ich wzajemnego modulowania się w rozwoju dziecka. Celem artykułu jest przedstawienie specyfiki funkcjonowania dzieci z tzw. „podwójną diagnozą” oraz omówienie jej implikacji dla diagnozy funkcjonalnej i planowania oddziaływań terapeutyczno-edukacyjnych. Analiza literatury wskazuje, że dzieci z DS. I współwystępującym ASD prezentują odmienny, nierównomierny profil neurorozwojowy, obejmujący nasilone trudności w zakresie komunikacji społecznej, ograniczoną inicjatywę interakcyjną, zwiększoną sztywność behawioralną, obecność zachowań stereotypowych oraz obniżone funkcjonowanie adaptacyjne w porównaniu do dzieci z samym zespołem Downa. Jednocześnie obserwuje się znaczną heterogeniczność funkcjonowania, co utrudnia jednoznaczną diagnozę i wymaga pogłębionej, wieloaspektowej oceny obejmującej kontekst naturalny dziecka. W artykule podkreślono znaczenie trudności diagnostycznych wynikających z maskowania objawów ASD przez fenotyp zespołu Downa, co może prowadzić do opóźnień w rozpoznaniu i wdrożeniu adekwatnego wsparcia. W odpowiedzi na te wyzwania omówiono konieczność odejścia od podejścia wyłącznie kategorialnego na rzecz diagnozy funkcjonalno-profilowej, uwzględniającej indywidualny wzorzec mocnych stron i trudności dziecka. Przedstawiono również założenia interdyscyplinarnego podejścia do diagnozy i terapii, integrującego działania psychologiczne, pedagogiczne, logopedyczne i medyczne. Wnioski wskazują, że skuteczność oddziaływań terapeutycznych i edukacyjnych w grupie dzieci z DS ze współwystępującym ASD zależy przede wszystkim od ich indywidualizacji, wczesnej identyfikacji potrzeb oraz systemowego wsparcia środowiskowego. Podejście oparte na profilu funkcjonowania dziecka może przyczynić się do zwiększenia trafności diagnozy, poprawy jakości interwencji oraz lepszego funkcjonowania adaptacyjnego dzieci i ich rodzin.
Słowa kluczowe: zespół Downa; zaburzenia ze spektrum autyzmu; podwójna diagnoza; zaburzenia neurorozwojowe; diagnoza funkcjonalna; funkcjonowanie adaptacyjne; podejście interdyscyplinarne; wczesna diagnoza; sztywność behawioralna; komunikacja społeczna.
Abstract: The co-occurrence of Down syndrome (DS) and autism spectrum disorder (ASD) presents a significant diagnostic, educational, and therapeutic challenge due to the overlap of symptoms of both conditions and their mutual influence on a child’s developmental trajectory. The aim of this article is to present the specific functioning of children with the so-called “dual diagnosis” and to discuss its implications for functional assessment and the planning of therapeutic and educational interventions. A review of the literature indicates that children with DS + ASD exhibit a distinct, uneven neurodevelopmental profile, including more severe difficulties in social communication, reduced social initiations, increased behavioral rigidity, the presence of stereotyped behaviors, and lower adaptive functioning compared to children with Down syndrome alone. At the same time, considerable heterogeneity in functioning is observed, which complicates clear diagnostic classification and requires an in-depth, multi-dimensional assessment that includes the child’s natural contexts. The article highlights diagnostic challenges arising from the masking of ASD symptoms by the Down syndrome phenotype, which may lead to delays in diagnosis and the implementation of appropriate support. In response to these challenges, the need to move beyond a purely categorical approach toward a functional and profile-based diagnosis is discussed, taking into account the individual pattern of strengths and difficulties. An interdisciplinary approach to diagnosis and therapy is also presented, integrating psychological, educational, speech and language therapy, and medical interventions. The conclusions indicate that the effectiveness of therapeutic and educational interventions in children with DS & ASD depends primarily on their individualization, early identification of needs, and systemic environmental support. A functioning-profile-based approach may contribute to improving diagnostic accuracy, enhancing the quality of interventions, and promoting better adaptive functioning in children and their families.
Keywords: Down syndrome; autism spectrum disorder; dual diagnosis; neurodevelopmental disorders; functional diagnosis; adaptive functioning; interdisciplinary intervention; early diagnosis; behavioral rigidity; social communication.
Artykuł: Determinanty i przejawy przestępczości wśród młodzieży. Współczesne diagnozy w świetle teorii i badań empirycznych, s. 96-116 (Determinants and manifestations of crime among youth. Contemporary diagnoses in the light of theory and empirical research)
dr Paweł Migała, Akademia Łomżyńska.
Abstrakt: Przestępczość nieletnich stanowi przedmiot stałego zainteresowania nauk społecznych i praktyki interwencyjnej, pozostając zjawiskiem o złożonej, wieloczynnikowej etiologii. Celem niniejszego artykułu jest wieloaspektowa analiza współczesnych determinantów i przejawów tego zjawiska, dokonana poprzez syntezę aktualnego stanu wiedzy teoretycznej oraz najnowszych wyników badań empirycznych (od 2020 roku). Przyjęta perspektywa ekologiczna pozwala na uporządkowanie kluczowych uwarunkowań na poziomie: indywidualno-psychologicznym (m.in. konsekwencje adverse childhood experiences – ACEs, deficyty funkcji wykonawczych), mikrospołecznym (dysfunkcja rodziny, wpływ grupy rówieśniczej, doświadczenia szkolne) oraz makrospołecznym (czynniki strukturalne, transformująca rola środowiska cyfrowego). W artykule szczegółowo omówiono wybrane, kluczowe współczesne czynniki katalizujące, w tym destrukcyjny wpływ środków masowego przekazu i internetu (modelowanie agresji, cyberprzemoc, algorytmiczna radykalizacja) oraz złożoną, dwukierunkową relację między narkomanią a zachowaniami przestępczymi (mechanizmy: ekonomiczny, farmakologiczny i systemowy). Scharakteryzowano także specyficzne przejawy przestępczości, takie jak wandalizm, analizowany jako akt komunikacji społecznej o charakterze tożsamościowym lub wyrazie frustracji. Główna teza pracy głosi, że współczesna przestępczość nieletnich cechuje się hybrydyzacją (przenikaniem sfery online i offline) oraz że jej źródła tkwią w kumulatywnej interakcji czynników ryzyka z różnych poziomów ekosystemu społecznego. W podsumowaniu sformułowano implikacje dla praktyki profilaktycznej i esocjalizacyjnej, wskazując na pilną potrzebę wdrażania zintegrowanych, systemowych rozwiązań opartych na dowodach, w tym strategii traumoinformowanych (trauma-informed care), krytycznej edukacji medialnej oraz interdyscyplinarnej współpracy instytucjonalnej.
Słowa kluczowe: przestępczość nieletnich; determinanty przestępczości; młodzież; adverse childhood experiences (ACEs); cyberprzestępczość; narkomania a przestępczość; wandalizm; profilaktyka społeczna; kryminologia rozwojowa; traumoinformowana interwencja.
Abstract: Juvenile delinquency remains a subject of constant interest in the social sciences and intervention practice, constituting a phenomenon with a complex, multi-factorial etiology. The aim of this article is a multifaceted analysis of contemporary determinants and manifestations of this phenomenon, conducted through a synthesis of the current state of theoretical knowledge and the latest results of empirical research (since 2020). The adopted ecological perspective allows for the systematization of key determinants at the following levels: individual-psychological (including the consequences of adverse childhood experiences – ACEs, deficits in executive functions), micro-social (family dysfunction, peer group influence, school experiences), and macro-social (structural factors, the transformative role of the digital environment). The article discusses in detail selected, key contemporary catalyzing factors, including the destructive influence of mass media and the Internet (modeling of aggression, cyberbullying, algorithmic radicalization) and the complex, bidirectional relationship between drug addiction and criminal behavior (economic, pharmacological, and systemic mechanisms). Specific manifestations of crime, such as vandalism, analyzed as an act of social communication of an identity-related nature or an expression of frustration, are also characterized. The main thesis of the paper posits that contemporary juvenile delinquency is characterized by hybridization (the merging of online and offline spheres) and that its sources lie in the cumulative interaction of risk factors from various levels of the social ecosystem. The conclusion formulates implications for preventive and rehabilitative practice, pointing to the urgent need to implement integrated, evidence-based systemic solutions, including trauma-informed care strategies, critical media literacy, and interdisciplinary institutional cooperation.
Keywords: juvenile delinquency; crime determinants; youth; adverse childhood experiences (ACEs); cybercrime; drug addiction and crime; vandalism; social prevention; developmental criminology; trauma-informed intervention.
Artykuł: Starość za murami. Godność człowieka starszego w systemie penitencjarnym. s.117-130 (Old age behind bars. The dignity of older people in the prison system)
Paulina Borek, Uniwersytet Zielonogórski.
Streszczenie: Artykuł podejmuje problem godności osób starszych odbywających karę pozbawienia wolności, wskazując, że starość w warunkach izolacji penitencjarnej jest doświadczeniem szczególnie złożonym, łączącym konsekwencje procesu starzenia się z ograniczeniami funkcjonowania instytucji totalnej. W opracowaniu omówiono psychologiczne i społeczne uwarunkowania późnej dorosłości, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb seniorów oraz zagrożeń marginalizacją, samotnością i osłabieniem poczucia godności. Przedstawiono także godność jako fundamentalną wartość stanowiącą podstawę ochrony prawnej również wobec osób pozbawionych wolności. Wnioski wskazują, że ochrona godności osób starszych w więzieniu wymaga nie tylko formalnych gwarancji praw, lecz także tworzenia warunków sprzyjających zachowaniu podmiotowości, autonomii i sensu życia.
Słowa kluczowe: starość, godność człowieka, izolacja penitencjarna, starość w izolacji penitencjarnej
Abstract: The article addresses the issue of the dignity of older people serving prison sentences, indicating that old age in conditions of penitentiary isolation constitutes a particularly complex experience, combining the consequences of the ageing process with the limitations inherent in the functioning of a total institution. The study discusses the psychological and social determinants of late adulthood, with particular attention to the needs of seniors and the risks of marginalization, loneliness, and the weakening of the sense of dignity. It also presents dignity as a fundamental value forming the basis of legal protection, including for persons deprived of liberty. The conclusions indicate that protecting the dignity of elderly prisoners requires not only formal legal guarantees but also the creation of conditions that support the preservation of subjectivity, autonomy, and a sense of meaning in life.
Keywords: old age, human dignity, penitentiary isolation, old age in penitentiary isolation
Artykuł: Wpływ wykorzystania sztucznej inteligencji na rozwój intelektualny młodzieży: przegląd literatury, s.131-147 (The impact of artificial intelligence use on young people’s intellectual development: a literature review)
Piotr Maik, Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego w Warszawie.
Streszczenie: Celem niniejszego artykułu jest krytyczna synteza aktualnego stanu wiedzy na temat wpływu narzędzi opartych na sztucznej inteligencji (AI) na rozwój intelektualny dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Artykuł dąży do odpowiedzi na pytanie, czy AI pełni rolę wsparcia poznawczego czy substytutu procesów myślowych, oraz jakie są długoterminowe konsekwencje jej stosowania dla kształtowania się kompetencji poznawczych młodego pokolenia. Zastosowano metodę narracyjnego przeglądu literatury (narrative review). Przeszukano bazy danych Scopus, Web of Science oraz Google Scholar z zastosowaniem kombinacji słów kluczowych w językach polskim i angielskim. Analizie poddano publikacje z lat 2019-2025, ze szczególnym uwzględnieniem opracowań z ostatnich trzech lat. Przyjęto kryteria doboru uwzględniające grupę badawczą (dzieci i młodzież w wieku 6-18 lat), kontekst edukacyjny oraz empiryczny charakter źródeł. Przegląd literatury wskazuje na ambiwalentny charakter wpływu AI na rozwój intelektualny młodzieży. Z jednej strony systemy AI umożliwiają indywidualizację uczenia się, wspierają metapoznanie i rozszerzają dostęp do wiedzy. Z drugiej strony, przy nieumiejętnym lub nadmiernym stosowaniu, generują ryzyko nadmiernego odciążenia poznawczego, osłabienia krytycznego myślenia, spadku retencji wiedzy, obniżenia autonomii intelektualnej i powierzchownego przetwarzania informacji. Kluczowym czynnikiem moderującym jest sposób użycia technologii, wiek ucznia oraz kontekst dydaktyczny, w jakim AI jest wdrażana. Wynika z tego, że wpływ AI na rozwój intelektualny młodzieży nie jest z góry zdeterminowany przez samą technologię, lecz w decydującym stopniu zależy od pedagogicznych ram jej zastosowania. Niezbędne jest opracowanie i wdrożenie opartych na dowodach strategii dydaktycznych, które pozwolą maksymalizować poznawcze korzyści płynące z AI, minimalizując jednocześnie ryzyko osłabienia zdolności myślenia samodzielnego.
Słowa kluczowe: autonomia intelektualna, cognitive offloading, krytyczne myślenie, metapoznanie, rozwój poznawczy młodzieży, sztuczna inteligencja w edukacji
Abstract: The aim of this article is to critically synthesize the current state of knowledge on the impact of artificial intelligence (AI) tools on the intellectual development of school-age children and adolescents. The article seeks to answer whether AI serves as cognitive support or a substitute for thought processes, and what the long-term consequences of its use are for the formation of cognitive competencies in the younger generation. A narrative literature review method was employed. The Scopus, Web of Science, and Google Scholar databases were searched using a combination of keywords in Polish and English. Publications from 2019–2025 were analyzed, with particular emphasis on works from the last three years. Selection criteria included the research group (children and adolescents aged 6–18), educational context, and the empirical nature of sources. The literature review indicates an ambivalent nature of AI’s impact on the intellectual development of youth. On one hand, AI systems enable individualization of learning, support metacognition, and expand access to knowledge. On the other hand, when used inappropriately or excessively, they generate risks of cognitive overloading, weakening of critical thinking, decreased knowledge retention, reduced intellectual autonomy, and superficial information processing. The key moderating factor is the manner in which the technology is used, the age of the student, and the didactic context in which AI is implemented. It follows that the impact of AI on the intellectual development of youth is not predetermined by the technology itself, but depends decisively on the pedagogical framework of its application. Evidence-based didactic strategies must be developed and implemented to maximize the cognitive benefits of AI while minimizing the risk of weakening independent thinking.
Keywords: artificial intelligence in education, adolescent cognitive development, cognitive offloading, critical thinking, intellectual autonomy, metacognition
Artykuł: Edukacja zdrowotna – przemiany jej koncepcji i miejsca w polskim systemie edukacji, s.148-163 (Health education – changes in its concept and place in the Polish education system)
dr Katarzyna Piotrowska, Akademia Podlaska w Białymstoku.
Streszczenie: Przez wiele lat edukacja zdrowotna spychana była na peryferia oświaty. W wyniku ostatniej reformy uzyskała zupełnie nowy status, dając szansę na wzbogacenie wiedzy i rozwój umiejętności, które wpłyną na zdrowie jednostkowe i zbiorowe oraz rozwiną odpowiednie postawy wobec zdrowia. Celem pracy było przedstawienie miejsca edukacji zdrowotnej w polskim systemie edukacji w wyniku reform. Omówiono założenia podstaw programowych w Polsce w kontekście edukacji zdrowotnej.
Słowa kluczowe: edukacja, edukacja zdrowotna, zdrowie, podstawa programowa, szkoła
Abstract: For many years, health education was relegated to the periphery of education. As a result of the recent reform, it has gained a completely new status, providing an opportunity to enrich knowledge and develop skills that will impact individual and collective health, as well as develop appropriate attitudes towards health. The aim of this paper was to present the place of health education in the Polish education system as a result of reforms. The paper describes the goals of core curricilum in Poland in the context of health education were discussed.
Keywords: education, health education, health, school core curriculum, school
Artykuł: Rola rodziny w procesie resocjalizacji – znaczenie wsparcia społecznego i relacji z bliskimi, s.164-179 (The role of the family in the social rehabilitation process – the importance of social support and close relationships)
Dawid Mokrzyński, Zuzanna Majchrzak, Zuzanna Krzysztoń, Uniwersytet Zielonogórski.
Streszczenie: Niniejszy artykuł analizuje rolę rodziny w procesie resocjalizacji, ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia wsparcia społecznego i bliskich relacji. Resocjalizacja jest rozumiana jako złożony i wielowymiarowy proces, który nie może opierać się wyłącznie na interwencjach instytucjonalnych, ale musi również obejmować środowisko rodzinne jednostki. Podkreślono, że jakość relacji rodzinnych istotnie wpływa na skuteczność i trwałość efektów resocjalizacji. Rodzina funkcjonalna może pełnić rolę ochronną, wspierając reintegrację społeczną i zmniejszając ryzyko recydywy, podczas gdy rodzina dysfunkcyjna może utrudniać ten proces i utrwalać negatywne wzorce zachowań. Artykuł podkreśla również potrzebę współpracy między instytucjami penitencjarnymi, służbami społecznymi i organizacjami pozarządowymi. Wszechstronne podejście, angażujące zarówno jednostkę, jak i jej rodzinę, jest niezbędne do skutecznej resocjalizacji.
Słowa kluczowe: resocjalizacja, rodzina, wsparcie społeczne, readaptacja społeczna
Abstract: This article analyzes the role of the family in the process of social rehabilitation, with particular emphasis on the importance of social support and close relationships. Social rehabilitation is understood as a complex and multidimensional process that cannot rely solely on institutional interventions, but must also include the individual’s family environment. It is emphasized that the quality of family relationships significantly affects the effectiveness and durability of rehabilitation outcomes. A functional family can play a protective role, supporting social reintegration and reducing the risk of recidivism, whereas a dysfunctional family may hinder this process and reinforce negative behavioral patterns. The article also highlights the need for cooperation between penitentiary institutions, social services, and non-governmental organizations. A comprehensive approach, involving both the individual and their family, is essential for effective social rehabilitation.
Keywords: social rehabilitation, family, social support, social reintegration