przestępczość nieletnich; determinanty przestępczości; młodzież; adverse childhood experiences (ACEs); cyberprzestępczość; narkomania a przestępczość; wandalizm; profilaktyka społeczna; kryminologia rozwojowa; traumoinformowana interwencja
Abstract (EN)
Juvenile delinquency remains a subject of constant interest in the social sciences and intervention
practice, constituting a phenomenon with a complex, multi-factorial etiology. The aim of this article is
a multifaceted analysis of contemporary determinants and manifestations of this phenomenon, conducted through
a synthesis of the current state of theoretical knowledge and the latest results of empirical research (since 2020).
The adopted ecological perspective allows for the systematization of key determinants at the following levels:
individual-psychological (including the consequences of adverse childhood experiences – ACEs, deficits in
executive functions), micro-social (family dysfunction, peer group influence, school experiences), and macro-
social (structural factors, the transformative role of the digital environment). The article discusses in detail selected,
key contemporary catalyzing factors, including the destructive influence of mass media and the Internet (modeling
of aggression, cyberbullying, algorithmic radicalization) and the complex, bidirectional relationship between drug
addiction and criminal behavior (economic, pharmacological, and systemic mechanisms). Specific manifestations
of crime, such as vandalism, analyzed as an act of social communication of an identity-related nature or an
expression of frustration, are also characterized. The main thesis of the paper posits that contemporary juvenile
delinquency is characterized by hybridization (the merging of online and offline spheres) and that its sources lie
in the cumulative interaction of risk factors from various levels of the social ecosystem. The conclusion formulates
implications for preventive and rehabilitative practice, pointing to the urgent need to implement integrated,
evidence-based systemic solutions, including trauma-informed care strategies, critical media literacy, and
interdisciplinary institutional cooperation.
juvenile delinquency; crime determinants; youth; adverse childhood experiences (ACEs); cybercrime; drug addiction and crime; vandalism; social prevention; developmental criminology; trauma-informed intervention
Criminology, 30(1), 47–88. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1992.tb01093.x
2. Bernat, P., & Dąbrowska, J. (2023). Wpływ pandemii COVID-19 na wzorce
i uwarunkowania przestępczości nieletnich w Polsce – wstępne wyniki badań. Polityka
Społeczna, 3, 23–30.
3. Błoński, K., Wójcik, D. (2024). Dewiacje młodzieży w przestrzeni miejskiej. Wandalizm,
graffiti i subkultury. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
4. Buczkowski, K., Włodarczyk-Madejska, J. (2023). Nowe substancje psychoaktywne
(dopalacze) – aspekty medyczne, prawne i społeczne. Difin
114
5. Farrington, D. P. (2005). The integrated cognitive antisocial potential (ICAP) theory.
W D. P. Farrington (Red.), Integrated developmental and life-course theories of offending
(s. 73–92). Transaction Publishers.
6. Felitti, V. J., Anda, R. F., Nordenberg, D., Williamson, D. F., Spitz, A. M., Edwards, V.,
Koss, M. P., & Marks, J. S. (1998). Relationship of childhood abuse and household
dysfunction to many of the leading causes of death in adults: The Adverse Childhood
Experiences (ACE) Study. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258.
https://doi.org/10.1016/S0749-3797(98)00017-8
7. Fils, M., Stańdo, J. (2023). Kryminologia środowiskowa w praktyce. Zapobieganie
wandalizmowi i innym przestępstwom przeciwko mieniu. Difin.
8. Habrat, B. (2023). Uzależnienia behawioralne i od substancji psychoaktywnych u dzieci
i młodzieży. Diagnoza, terapia, profilaktyka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
9. Hirschi, T. (1969). Causes of delinquency. University of California Press.
10. Hwang, S., Lee, D. (2023). "Longitudinal Relationship between Adverse Childhood
Experiences and Juvenile Delinquency: The Mediating Role of Trauma Symptoms and
School Engagement." Journal of Youth and Adolescence, 52(4), 789-803.
11. Kłym-Guba, M., & Pufal, E. (2024). Rola internetu i nowych technologii w kształtowaniu
zachowań dewiacyjnych młodzieży – przegląd badań. Przegląd Kryminologiczny, 1,
45– 62.
12. Kmiecik-Baran, K. (2022). Cyberprzestępczość nieletnich. Uwarunkowania i profilaktyka.
Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
13. Kossowska, A., Różańska, J. (2023). Młodzież wobec współczesnych zagrożeń: konteksty
społeczne, prawne i edukacyjne. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
14. Kowalski, M. R. (2022). "Ekonomiczne i społeczne nierówności jako podłoże
przestępczości młodzieży w średnich miastach." Studia Socjologiczne, (3/246), 101-125.
15. Lasota, A. (2025). Wzorce agresji i ich determinanty u młodzieży i młodych dorosłych :
analiza profili latentnych
16. Lewandowski, J. (2025). Przestępczość nieletnich w Polsce w latach 2015-2022 rozprawy
naukowe i zawodowe ans w Elblągu numer 3/2025
17. Machel, H., Wójcik, D. (2022). Nieletni sprawcy czynów zabronionych związanych
z narkotykami. Studium kryminologiczne. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
18. Mazurek, J. (2021). "Znaczenie rodziny w generowaniu zachowań przestępczych
nieletnich w świetle badań własnych." Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka,
20(4), 102-120.
19. Moffitt, T. E. (1993). Adolescence-limited and life-course-persistent antisocial behavior:
A developmental taxonomy. Psychological Review, 100(4), 674–701.
https://doi.org/10.1037/0033-295X.100.4.674
20. Ostaszewski, K. (2021). "Czynniki chroniące młodzież przed zaangażowaniem
w zachowania ryzykowne i przestępczość." Rozprawy Naukowe Instytutu Profilaktyki
Społecznej i Resocjalizacji UW, 27, 9-25.
21. Piotrowski, P. (2022). "Subkultury młodzieżowe a granice zachowań dewiacyjnych
i przestępczych." Roczniki Nauk Społecznych, 14(50), 5-22.
22. Stańdo, J., Błachut, J. (2023). "Przemoc rówieśnicza online i offline a inne formy
zachowań przestępczych młodzieży." Archivum Criminologiczne, XV(1), 7-28.
23. Szymanowski, T. (2021). Cyberprzestrzeń a rynek narkotykowy. Nowe wyzwania dla
kryminologii i polityki kryminalnej. Wolters Kluwer.
24. Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing
of trauma. Viking.
25. Wilson, J. Q., Kelling, G. L. (1982). Broken windows: The police and neighborhood safety.
The Atlantic Monthly, 249(3), 29–38.
115
26. Włodarczyk, J. (2023). Resocjalizacja młodzieży niedostosowanej społecznie w dobie
kryzysów. Difin.
27. Wójcik, D., Leksowska, K. (2024). "Determinanty przestępczości agresywnej wśród
nieletnich dziewcząt – analiza porównawcza." Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze,
62(2), 34-52.
28. Ziobrowski, Z. (2021). Przestępczość młodzieży w perspektywie mechanizmów resilience.
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
116