Abstract (EN)
Remigiusz Król, author of the text: Building an identity around the Church vs. social pedagogy, draws
attention to the pluralism that characterizes the contemporary culture of Europe as well as the entire world.
This situation requires new challenges and openness from the Church. In this context, every effort should be
made to make a rational renewal and credible legitimization of the presence of the Church and religion in
post-modern society. Building an identity around the Church, as Król points out, is of fundamental importance
for the life of the Church. It also affects the situation of a believer in today’s secular world, as well as the
existence of cultural secularism, which proclaims the death of God. In this situation, indifference to God
appears, which results from the lack of courage to choose a certain position to take risks and face adversity.
As the author writes, we are witnesses of a crisis in the Church. Over the last few years, the number of
people declaring themselves to be believers has fallen sharply. The percentage of people attending religious
* Ks. Remigiusz Lucjan Król jest podwójnym doktorem habilitowanym nauk humani-
stycznych w dziedzinie filozofii i teologii. Filozofem, etykiem, teologiem, pedagogiem i dusz-
pasterzem. Absolwentem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w Lublinie oraz
Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Studiował także w Berlinie, Frankfurcie nad Me-
nem, Prešove, Košicach [Koszycach ?], Madrycie, Paryżu, Londynie, Bostonie i San Francisco.
Jest autorem monografii, studiów i rozpraw z europejskiej filozofii średniowiecznej, nowożyt-
nej i współczesnej. Kapłan Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej.
35
Remigiusz Król
services regularly is also declining. Churches are losing their identity of faith and at the same time losing their
congregation. Unbelief is becoming more and more common, which contributes to people’s growing anxiety,
which in turn prolongs human suffering. For God, however, as Król emphasizes, there are no atheists, because
everyone is His beloved child. The atheist has also received life from God, but they have not learnt this truth,
yet. And in this lies their great problem, as athe ism feeds on a lie which truth or happiness cannot be built
on. One might even say that it is a kind of wandering in a vast forest or on a desert. Nevertheless, this
wandering is nothing compared to the wandering of an unbeliever. Hence, as Padre Pio used to say i.a. one
should never say: I am an unbeliever, but rather: I am a blind man. Atheism is usually born of an impure
conscience. Unbelief is born from sin, not from reasoning. Therefore, unbelief is not only a denial of faith, but
it is also a denial of true knowledge. The mystics say that a person who refuses to worship God is like a rose
that renounces the sun and the earth, or like a student convinced that studying history will bring no benefits.
A lack of admiration for someone who deserves admiration marks a mind that is jealous and full of pride,
empty and barren, lost in futility. This in turn shows that we are witnesses of a superficial view of reality, of
a man and their desires, and of the mystery of the whole Church. This superficiality has led to a loss of what
is the most important in the Church. This situation has also become a call to present the Catholic faith as
a new and living reality. As a force of unity, solidarity and openness to a new tomorrow, still open in God,
to conduct the task, which is the basis of living and holy faith that reaches Heaven.
K E Y W O R D S : building, identity, Church, openness, cultural secularism, death of God, unbelief, impure
conscience, superficiality, confusion, openness in God, living faith.
Jesteśmy świadkami postmodernistycznego1 pluralizmu cechującego
współczesną kulturę Europy jak i całego świata, która wymaga od Kościoła
nowych wyzwań2. W kontekście tego zjawiska należy dołożyć wszelkich sta-
rań, by stworzyć pedagogikę tożsamości epifanijnej człowieka i Kościoła za-
razem, i dokonać racjonalnego odnowienia i wiarygodnego uprawomocnienia
obecności Kościoła, jak i religii w społeczeństwie ponowoczesnym, w którym
z woli Bożej przyszło nam żyć, aby spełnić wychowawcze zadanie Kościoła
wobec całej ludzkości.
Budowanie tożsamości wokół Kościoła z uwzględnieniem narzędzi pe-
dagogiki społecznej ma swoje podstawowe znaczenie dla życia Kościoła, jak
i tych wszystkich, którzy do niego należą3. Zjawisko to budzi również zainte-
1
Por. J. Habermas, Modernizm – niedopełniony projekt, tłum. A. Sobota, „Odra”, 1987,
nr 7–8, s. 47. Zob. też: A. Szahaj, Krytyka, emancypacja, dialog. Jürgen Habermas w poszukiwa-
niu nowego paradygmatu teorii krytycznej, Warszawa 1990, rozdz. II. Zob. D. Bell, The Corn-
ing of Post-industrial Society, Harmodsworth 1976; M. Rose, The Post-modern and the Post-in-
dustrial, Cambridge 1992.
2
Por. G. Bachanek, Josepha Ratzingera nauka o Kościele, Warszawa 2005. Zob. także: Be-
nedikt XVI / J. Ratzinger, Kirchliche Bewegungen und neue Gemeinschaften. Unterscheidungen
und Kriterien, München–Zürich–Wien 2007.
3
Por. F. Mussner, Chrześcijańska tożsamość w świetle Nowego Testamentu, „Communio”,
1985, nr 5, s. 9. Zob. też: A. Perzyński, Tożsamość i przynależność. Rozważania w oparciu o hi-
storię Abrahama, w: L. Balter (red.), Osoba we wspólnocie. Kościół Chrystusowy, Poznań 2004,
36
Budowanie tożsamości wokół Kościoła a pedagogika społeczna
resowanie wielu filozofów, pedagogów, socjologów i teologów4. Wpływa także
na sytuację człowieka wierzącego w dzisiejszym zeświecczonym świecie, jak
i na istnienie laicyzmu kulturowego, głoszącego śmierć Boga. Pojawiająca się
tutaj obojętność wobec Boga wynika często z braku odwagi wybrania okre-
ślonego stanowiska, by podjąć ryzyko i zmierzyć się z przeciwnościami losu5.
Jesteśmy świadkami kryzysu Kościoła6. W ciągu ostatnich kilku lat gwał-
townie spadła liczba osób deklarujących się jako wierzące. Maleje też odsetek
osób uczestniczących regularnie w praktykach religijnych. Postępująca laicy-
zacja stała się trendem od dekad obecnym we wszystkich Kościołach, między
innymi protestanckich, prawosławnych i w Kościele rzymskokatolickim. Ko-
ścioły te tracą swoją tożsamość wiary i równocześnie tracą wiernych, którzy
w mirażu zagubienia wchodzą w postmodernistyczny neomarksimzm połą-
czony z praktycznym ateizmem7, w którym niewiara jest po prostu brakiem
światła, natomiast życie w ciemności przyczynia się do coraz większych lę-
ków u ludzi, te zaś z kolei przedłużają ludzkie cierpienia. Tymczasem dla Bo-
ga nie ma ateistów. Dla Niego każdy jest Jego ukochanym dzieckiem. Ateista
też otrzymał życie od Boga, ale tej prawdy jeszcze nie poznał. I w tym tkwi
jego wielki problem, bo ateizm karmi się kłamstwem, na którym prawdy ani
szczęścia nie da się zbudować. Można nawet powiedzieć, że jest to swoiste błą-
dzenie w ogromnym lesie lub na pustyni. Niemniej jednak owo błądzenie jest
niczym w porównaniu z błądzeniem niewierzącego człowieka. Stąd jak uczy
między innymi św. Ojciec Pio, mistycy, stygmatycy czy też teologia życia we-
s. 168–194; Z. Smolka, Tożsamość Kościoła na tle procesu budowy nowoczesnych społeczeństw
europejskich, „Roczniki Teologiczne”, 48, 2001, 2, s. 109–119.
4
Por. F. Jameson, Postmodernism, or the Cultural Logics of Late Capitalism, London 1991,
s. 18. Zob. także: Ch. Jencks, The Emergent Rules, w: Postmodernism, A Reader, red. T. Docher-
ty, New York 1993, s. 283.
5
Por. J. Policarpo, Tożsamość chrześcijańska, „Communio”, 1985, nr 5, s. 80n.
6
Por. R. Marx, Religion und Kirche heute – ist die Zukunft schon vergangen?, w: P. Becker,
U. Diewald, Die Zukunft von Religion und Kirche in Deutschland, Freiburg im Breisgau 2014,
s. 89–100. Zob. też: M. Golka, Cywilizacja. Europa. Globalizacja, Poznań 1999, s. 40–42.
7
Por. P. S. Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Toruń 2012, s. 49–59. Zob.
również: T. Ślipko, Ateizm a etyka, „Ateneum Kapłańskie”, 80, 1973, 2, s. 249–260; tenże, Mo-
ralność a dialog humanizmów, w: B. Bejze (red.), W kierunku chrześcijańskiej kultury, Warszawa
1978, s. 441–456; tenże, Marksistowska doktryna moralna w współczesnej rzeczywistości polskiej,
cz. 1: Teoria moralności socjalistycznej w podręczniku „Etyka”, „Studia Philosophiae Christia-
nae”, 21, 1985, 2, s. 129–144, cz. 2: Teoria moralności socjalistycznej w publikacjach lat 1974–
–1984, „Studia Philosophiae Christianae”, 22, 1986, 1, s. 116–157; tenże, Niemarksistowska filo-
zofia w postkomunistycznym świecie, „Zeszyty Naukowe KUL”, 40, 1997, 3–4, s. 133–153. Por.
A. Schaff, Alienacja jako zjawisko społeczne, Warszawa 1999, s. 18.
37
Remigiusz Król
wnętrznego, nigdy nie
Concilii Oecumenici Vaticani II, vol. IV, pars III, Typis Polyglottis Vaticanis, s. 387–390.
Altaner B., Stuiber A. (1990). Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Warszawa.
Bachanek G. (2005). Josepha Ratzingera nauka o Kościele. Warszawa.
56
Por. Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, Lublin 1994, s. 147. Zob. też: Jan Paweł II –
Europa zjednoczona w Chrystusie. Antologia, Kraków 2002.
57
Por. S. Wielgus, Kościół Katolicki dziś. Zagrożenia, ich przyczyny oraz drogi wyjścia,
„Nasz Dziennik”, nr 267, 16–17 listopada 2002 r., s. 11. Zob. też: Jan Paweł II, Bóg mówi po to,
aby Go słuchano, „L’Osservatore Romano”, 11, 1988, nr 5 (102). Por. J. B. Lotz, Bóg we współ-
czesnym świecie, Kraków 1992, s. 5–6.
49
Remigiusz Król
Balthasar H. U. von (1951), Karl Barth, Darstellung und Deutung seiner Theologie. Olten, s. 79–94.
Barth K. (1956). Die Menschlichkeit Gottes. Vortrag. Theologische Studien, 48, s. 10.
Bartnik C. S. (1983). Osoba i Kościół według kard. K. Wojtyły. Colloquium Salutis, 15, s. 83–99.
Bartnik C. S. (1979). Personalizm teologiczny według Kardynała Karola Wojtyły. Zeszyty Na-
ukowe KUL, 22, 1–3 (85–87), s. 53–54.
Bell D. (1976). The Corning of Post-industrial Society, Harmodsworth.
Benedykt XVI / J. Ratzinger (2007). Kirchliche Bewegungen und neue Gemeinschaften. Unter-
scheidungen und Kriterien. München–Zürich–Wien.
Benedykt XVI / J. Ratzinger (2009). Formalne zasady chrześcijaństwa. Szkice do teologii funda-
mentalnej. Poznań, s. 340.
Benedykt XVI w rozmowie z Peterem Seewaldem (2011). Światłość świata. Papież, Kościół i zna-
ki czasu. Kraków.
Bertone T. (2013). La dognita umana unico fondamento dei diritti dell’uomo. W: tenże, La Di-
plomazia Pontificia in un mondo globalizzato, a cura di V. Buonomo. Città del Vatica-
no, s. 241–279.
Borutka T. (1994). Nauczanie społeczne papieża Jana Pawła II. Kraków.
Bouyer L. (1998). Ojciec niewidzialny. Drogi do tajemnicy Boga, Kraków, s. 213–214.
Brzozowski M. (1980). Prawa człowieka w świetle wypowiedzi papieża Jana Pawła II. Wiado-
mości Diecezjalne Lubelskiej, 12, 3 (39), 267–274.
Buttigilione R. (1993). Dar ciała darem osoby. Autonomia sumienia wobec autonomii prawdy.
Uwagi dotyczące wybranych aspektów współczesnego sporu o encyklikę „Humanae vi-
tae”. W: Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Chrystus odwołuje się do zmar-
twychwstania, Lublin, 113–174.
Chrobak S. (1999). Personalistyczny wymiar pedagogii Jana Pawła II. W: F. Adamski (red.). Wy-
chowanie na rozdrożu. Personalistyczna filozofia wychowania. Kraków, s. 195–208.
Czajkowski J. (1983). Człowiek w nauce Jana Pawła II. Rzym.
Dec I. (1983). Podmiotowość osoby w ujęciu kardynała Karola Wojtyły (z filozoficznego zaple-
cza encyklik Jana Pawła II). Colloquium Salutis, 15, 153–172.
Dec I. (2000). Jana Pawła II wizja integralnej godności ludzkiej. Ateneum Kapłańskie, 84, 1, 545.
Ebertz M. N. (2014). Erosion der (katholischen) Kirche. Altes flicken oder neues wagen?
W: P. Becker, U. Diewald. Die Zukunft von Religion und Kirche in Deutschland. Fre-
iburg im Breisgau.
Florin Ch. (2014). Die Herrschaft des Kein – wie die katholische Kirche spricht. W: P. Becker,
U. Diewald, Die Zukunft von Religion und Kirche in Deutschland. Freiburg im Breisgau.
Gestrich Ch. (1977). Neuzeitliches Denken und Spaltung der dialektischen Theologie. Zur Frage
der natürlichen Theologie, Tübingen.
Golka M. (1999). Cywilizacja. Europa. Globalizacja, Poznań.
Habermas J. (1987). Modernizm – niedopełniony projekt. Tłum. A. Sobota. Odra, 7–8.
Jameson F. (1991). Postmodernism, or the Cultural Logics of Late Capitalism. London.
Jan Paweł II (4.03.1979). Redemptor Hominis.
Jan Paweł II (1987). Wierzę w Boga Ojca Stworzyciela, Watykan.
Jan Paweł II (1988). Bóg mówi po to, aby Go słuchano. L’Osservatore Romano, 9, 5 (102).
Jan Paweł II (30.12.1988). Posynodalna Adhortacja Apostolska Christifideles Laici. O powołaniu
i misji świeckich w Kościele i w świecie.
Jan Paweł II (1991). Spotkanie ze światem kultury w Teatrze Wielkim, Warszawa, 08.06.1991.
W: Bogu dziękujcie, ducha nie gaście. Czwarta pielgrzymka do Ojczyzny 1–9 czerwca
1991. Kraków.
Jan Paweł II (1994). Przekroczyć próg nadziei. Lublin.
50
Budowanie tożsamości wokół Kościoła a pedagogika społeczna
Jan Paweł II (1995). Encyklika Evangelium vitae, Rzym.
Jan Paweł II. Msza Święta – homilia, Sopot 05.06.1999. W: Jan Paweł II, Polska 1999. Przemó-
wienia i Homilie.
Jan Paweł II (2000). Do uczestników sesji plenarnej Kongregacji Nauki Wiary (28 I 2000). L’Os-
servatore Romano, 21.
Jan Paweł II (2002). Europa zjednoczona w Chrystusie. Antologia. Kraków.
Jencks Ch. (1993). The Emergent Rules. W: T. Docherty (red.). Postmodernism, A Reader.
New York.
Jungmann J. A. (1956). Des lois de la celebration liturgique. Paris.
Jüngel E. (1976). Gottes Sein ist im Werden. Verantwortliche Rede vom Sein Gottes bei Karl
Barth, Tübingen.
Kalinowski J. (1973–1974). Metafizyka i fenomenologia osoby ludzkiej. Pytania wywołane przez
„Osobę i czyn”. Analecta Cracoviensia, 5–6, 63–71.
Kaufmann F.-X. (1979). Kirche begreifen. Analysen und Thesen zur gesellschaftlichen Verfassung
des Christentums, Freiburg.
Kongregacja Nauki Wiary (1993). List do Biskupów Kościoła katolickiego o niektórych aspektach
Kościoła pojętego jako komunia Communionis notio (28 maja 1992), 4: AAS 85 (1993),
839–840.
Konstytucja o liturgii świętej „Sacrosanctum concilium”, 4 grudnia 1963.
Krucina J. (1972). Dobro wspólne. Teoria i jej zastosowanie. Wrocław.
Krukowski J. (1985). Autonomia i niezależność Kościoła i wspólnoty politycznej. Kościół i Pra-
wo, 4.
Lotz J. B. (1992). Bóg we współczesnym świecie, Kraków.
Lubac H. de (1997). Słowo Boga w historii człowieka: Objawienie Boże. Tłum. B. Czarnom-
ska. Kraków.
Marx R. (2014). Religion und Kirche heute – ist die Zukunft schon vergangen? W: P. Becker,
U. Diewald. Die Zukunft von Religion und Kirche in Deutschland, Freiburg im Breisgau.
Mazurek F. J. (1999). Personalistyczno-integralne ujęcie katolickiej nauki społecznej w eksplikacji
Stefana Kardynała Wyszyńskiego, Lublin.
Mikat P. (1968). Kirche und Staat, „Sacramentum mundi. Theolgisches Lexikon für die Praxis, 2.
Mussner F. (1985). Chrześcijańska tożsamość w świetle Nowego Testamentu. Communio, 5.
Nagórny J. (2004). Najważniejsze współczesne problemy moralne w świetle Katechizmu Ko-
ścioła Katolickiego. W: T. Panuś (red.). W co Kościół wierzy i z czego żyje. W 10. rocz-
nicę opublikowania Katechizmu Kościoła Katolickiego, Kraków-Łagiewniki, 28 paździer-
nika 2003 r., Kraków.
Napiórkowski A. A. (2016). Jezus Chrystus objawiony i objawiający, Kraków.
Nichols A. (2006). Myśl Benedykta XVI. Wprowadzenie do myśli teologicznej Josepha Ratzinge-
ra, Kraków.
Perzyński A. (2004). Tożsamość i przynależność. Rozważania w oparciu o historię Abrahama.
W: L. Balter (red.). Osoba we wspólnocie. Kościół Chrystusowy. Poznań.
Pannenberg W. (1986). Dialektische Theologie. W: W. Werbeck (red.). Die Religion in Geschichte
und Gegenwart. Handwörterbuch für Theologie und Religionswissenschaft, Bd. 2, Tübin-
gen. Kol. 168–169.
Policarpo J. (1985). Tożsamość chrześcijańska. Communio, 5.
Ratzinger J. (1973). Dogma und Verkündigung, München–Freiburg.
Ratzinger J. (1984). Zaufanie opiera się na prawdzie. Msza św. na hipodromie. Wrocław
21.06.1983. W: Jan Paweł II. Musicie od siebie wymagać. Poznań.
51
Remigiusz Król
Ratzinger J. (1989). Kościoła nie trzeba budować, trzeba nim żyć. W Drodze, 2.
Ratzinger J. (1990). Jezus Chrystus jest odpowiedzią na pytania odnoszące się do życia i do hi-
storii. Do przedstawicieli żołnierzy włoskich, 01.03.1979. W: Jan Paweł II. Nauczanie pa-
pieskie, t. 2: 1979, cz. 1: Styczeń–czerwiec. Poznań–Warszawa 1990.
Ratzinger J. (1990). Kościół – ekumenizm – polityka, Poznań–Warszawa.
Ratzinger J. (1993). Kościół wspólnotą. Lublin.
Ratzinger J. (1993). O powrót do tego, co istotne. W Drodze, 8.
Ratzinger J. (2001). Bóg i świat. Wiara i życie w dzisiejszych czasach. Kraków.
Ratzinger J. (2001). Czas przemian w Europie. Miejsce Kościoła i świata, Kraków.
Ratzinger J. (2001). Droga paschalna, Kraków.
Ratzinger J. (2002). Duch liturgii, Poznań.
Ratzinger J. (2005). Europa. Jej podwaliny dzisiaj i jutro. Kielce.
Ratzinger J. (2005). Sól ziemi. Chrześcijaństwo i Kościół katolicki na przełomie tysiącleci. Kraków.
Ratzinger J. (2013). Utożsamianie się z Kościołem. W: tenże, Kościół – znak wśród narodów. Pi-
sma eklezjologiczne i ekumeniczne (Opera omnia, t. VIII/1). Lublin.
Ratzinger J. / Benedykt XVI (2006). Święto wiary. O teologii mszy świętej. Kraków.
Ratzinger J. / Benedykt XVI (2006). Nowe porywy ducha. Ruchy odnowy w Kościele. Kielce.
Robaczewski A. (1999). O cnotach i wychowaniu. Lublin.
Rose M. (1992). The Post-modern and the Post-industrial. Cambridge.
Rosik S. (1992). Wezwania i wybory moralne. Refleksje teologicznomoralne, Lublin.
Schaff A. (1999). Alienacja jako zjawisko społeczne. Warszawa.
Siudy T. (2008). Chrześcijańska tożsamość Europy według J. Ratzingera, StKK, 13.
Smolka Z. (2001). Tożsamość Kościoła na tle procesu budowy nowoczesnych społeczeństw eu-
ropejskich. Roczniki Teologiczne, 48, 2, 109–119.
Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium. Rzym, 11 listopada 1964 r.
Szahaj A. (1990). Krytyka, emancypacja, dialog. Jürgen Habermas w poszukiwaniu nowego para-
dygmatu teorii krytycznej. Rozdz. 2. Warszawa.
Ślipko T. (1973). Ateizm a etyka. Ateneum Kapłańskie, 80, 2.
Ślipko T. (1978). Moralność a dialog humanizmów. W: B. Bejze (red.). W kierunku chrześcijań-
skiej kultury. Warszawa.
Ślipko T. (1986). Marksistowska doktryna moralna w współczesnej rzeczywistości polskiej.
Cz. I: Teoria moralności socjalistycznej w podręczniku „Etyka”. Studia Philosophiae Chri-
stianae, 21, 2, 129–144. Cz. II: Teoria moralności socjalistycznej w publikacjach lat 1974–
–1984, 22, 1.
Ślipko T. (1997). Niemarksistowska filozofia w postkomunistycznym świecie. Zeszyty Naukowe
KUL, 40, 3–4, 133–153.
Thijsen P. (1964). L’Esprit de la liturgie. Rev. Eccl. de Liege, 4, 196–197.
Vagaggini C. (1959). Initiation theologiąue a la liturgie. T. 1. Paris.
Vandenbroucke F. (1956). Initiation Liturgique, Paris.
Wielgus S. (2002). Kościół Katolicki dziś. Zagrożenia, ich przyczyny oraz drogi wyjścia. Nasz
Dziennik, 267, 16–17 listopada 2002.
Wojtyła K. (2000). Podmiotowość i „to, co nieredukowalne” w człowieku. W: tenże: Osoba i czyn
oraz inne studia antropologiczne. Lublin.
Wong D. (2006). Natural Moralities: A Defense of Pluralistic Relativism. New York.
Załęski P. S. (2012). Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie. Toruń.