Artykuł podejmuje problem godności osób starszych odbywających karę pozbawienia wolności,
wskazując, że starość w warunkach izolacji penitencjarnej jest doświadczeniem szczególnie złożonym, łączącym
konsekwencje procesu starzenia się z ograniczeniami funkcjonowania instytucji totalnej. W opracowaniu
omówiono psychologiczne i społeczne uwarunkowania późnej dorosłości, ze szczególnym uwzględnieniem
potrzeb seniorów oraz zagrożeń marginalizacją, samotnością i osłabieniem poczucia godności. Przedstawiono
także godność jako fundamentalną wartość stanowiącą podstawę ochrony prawnej również wobec osób
pozbawionych wolności. Wnioski wskazują, że ochrona godności osób starszych w więzieniu wymaga nie tylko
formalnych gwarancji praw, lecz także tworzenia warunków sprzyjających zachowaniu podmiotowości, autonomii
i sensu życia.
starość, godność człowieka, izolacja penitencjarna, starość w izolacji penitencjarnej
Abstract (EN)
The article addresses the issue of the dignity of older people serving prison sentences, indicating that
old age in conditions of penitentiary isolation constitutes a particularly complex experience, combining the
consequences of the ageing process with the limitations inherent in the functioning of a total institution. The study
discusses the psychological and social determinants of late adulthood, with particular attention to the needs of
seniors and the risks of marginalization, loneliness, and the weakening of the sense of dignity. It also presents
dignity as a fundamental value forming the basis of legal protection, including for persons deprived of liberty. The
117
conclusions indicate that protecting the dignity of elderly prisoners requires not only formal legal guarantees but
also the creation of conditions that support the preservation of subjectivity, autonomy, and a sense of meaning in
life.
old age, human dignity, penitentiary isolation, old age in penitentiary isolation Wstęp
Horyzonty Wychowania, 19(52): 11–21.
Bielecki M. (2018), Ochrona godności osoby skazanej w prawie karnym wykonawczym:
wybrane aspekty, Zeszyty Naukowe KUL, 60(1): 159–178.
Błachnio A. (2015), Starość ambiwalentna – czyli w poszukiwaniu podmiotowego seniora,
Exlibris: Biblioteka Gerontologii Społecznej / Social Gerontology Journal, 1(9):
103– 117.
Breczko A. (2016), Filozoficzne i normatywne aspekty godności człowieka [w:] A. Jamróz,
L. Jamróz (red.), Prawa jednostki w demokratycznym państwie prawa. Zagadnienia
wybrane, Temida 2, Białystok: 53–69.
Brudek P., Steuden S. (2017), Predyktory poczucia własnej godności. Badania osób w okresie
późnej dorosłości, Psychoterapia, 4(183): 81–92.
Cała-Wacinkiewicz E. (2022), Ekskluzja społeczna a konstytucyjnie uwarunkowana godność
człowieka, Przegląd Prawa Konstytucyjnego, 5(69): 253–265.
Codd H. (2018), Ageing in Prison [w:] S. Westwood (red.), Ageing, Diversity and Equality.
Social Justice Perspectives, Routledge, London.
Ciepły F. (2017), Konstytucyjne aspekty prawnokarnej ochrony godności ofiar i sprawców
przestępstw, Acta Iuris Stetinensis, 20(4): 55–73.
Dubas E. (2014a), Starość znana i nieznana – wybrane refleksje nad współczesną starością,
Rocznik Andragogiczny, 20: 135–152.
Dubas E. (2016b), Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości –
wprowadzenie w debatę [w:] E. Dubas, M. Muszyński (red.), Refleksje nad starością,
t. 1, Wydawnictwo UŁ, Łódź: 13–22.
Dziendziura M. (2024), Starość jako etap życia i jego potrzeby, Studia Edukacyjne, 75:
177– 93.
Gołda-Sobczak M. (2013), Prawa ludzi w podeszłym wieku w systemie prawa Rady Europy
i Unii Europejskiej, Themis Polska Nova, 2(5): 128–151.
Grudziewska E., Mikołajczyk M. (2019), Poczucie godności osobistej seniorów – komunikat
z badań, Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 35: 156–168.
Grzesiak S. (2022), Demograficzne zmiany w populacji więziennej i ich implikacje dla
polskiego systemu penitencjarnego [w:] M. Kuryłowicz, M. Strzelec (red.), Praca
penitencjarna, Instytut Penitencjarystyki Stosowanej, Warszawa: 25–73.
Jarczak J. (2017), Etyczne rozważania nad starością, Studia Technica, 10: 35–44.
127
Jaros A., Czerny B. (2015), Stary człowiek w obliczu choroby [w:] A. Różyk-Myrta (red.),
Interdyscyplinarny model opieki nad osobami starszymi, cz. 2, Oficyna Wydawnicza
PWSZ, Nysa: 9–20.
Jankowska-Guścora M. (2015), Starość w obliczu uwięzienia: zakres oddziaływań
penitencjarnych podejmowanych wobec seniorów [w:] D. Kowalczyk, M.B. Snopek
(red.), Teoretyczno-praktyczne konteksty resocjalizacji penitencjarnej skazanych,
Wydawnictwo UO, Opole: 105–113.
Jedlecka W. (2013), Godność człowieka jako podstawa aksjologiczna porządku prawa Unii
Europejskiej [w:] Współczesna koncepcja ochrony wolności i praw podstawowych,
Wrocław.
Kacprzak A. (2023), Skazani na przestępczość? Wykluczenie społeczne i reintegracja
społeczna w doświadczeniu biograficznym byłych więźniów, Wydawnictwo UŁ, Łódź.
Kowalska-Dubas E. (2020), Geragogika jako subdyscyplina pedagogiczna, Studia z Teorii
Wychowania, 11(2): 143–167.
Kramkowska E. (2016), Człowiek stary jako ofiara przemocy w rodzinie, Wydawnictwo
Naukowe Katedra, Białystok–Gdańsk.
Major E. (2021), Teoretyczne i praktyczne implikacje pobytu osadzonych w wieku senioralnym
w jednostkach penitencjarnych, Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, LXII: 49–70.
Mariański J. (2020), Indywidualne i społeczne sytuacje zagrażające godności ludzkiej – analiza
teoretyczno-empiryczna, Zeszyty Naukowe WSSNS, 1(9): 59–82.
Mazurek F.J. (2001), Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka, Redakcja
Wydawnictw KUL, Lublin.
Miałkowska-Kozaryna M. (2021), Psychologia starości i starzenia się w warunkach izolacji
penitencjarnej [w:] A. Niewęgłowska, M. Wiśniewska (red.), Starość – ekskluzja –
inkluzja, Wydawnictwo UPH, Siedlce.
Mrozek J.J. (2014), Godność osoby ludzkiej jako źródło praw człowieka i obywatela, Civitas
et Lex, 1: 41–47.
Ozga A. (2017), Psychospołeczne skutki kary pozbawienia wolności w zakresie problemów
społecznych, Homo et Societas, 2: 61–73.
Opora R. (2017), Specyfika wykonywania kary pozbawienia wolności wobec skazanych
seniorów i trudności w ich readaptacji społecznej, Niepełnosprawność. Dyskursy
Pedagogiki Specjalnej, 28: 9–20.
Pabiś M., Kuncewicz D. (2016), Potrzeby osób starszych w zakresie opieki zdrowotnej –
konteksty, Pielęgniarstwo XXI wieku, 15(4): 53–59.
128
Rejman B., Rejman K. (2023), Negatywne zjawiska społeczne i ich wpływ na jakość życia osób
w wieku senioralnym [w:] M. Dziechciaż, B. Rejman (red.), Starzenie się i starość –
wybrane aspekty jakości życia, Oficyna Impuls, Kraków: 23–37.
Rondalska D. (2019), Kryzys życiowy związany z umieszczeniem w zakładzie karnym i jego
konsekwencje dla skazanego, Humanistyczne Zeszyty Naukowe – Prawa Człowieka,
23(2): 109–123.
Sadowski M. (2016), Godność człowieka – aksjologiczna podstawa państwa i prawa
[w:] M. Sadowski, A. Spychalska, K. Sadowa (red.), Wolność, równość i własność
w prawie i polityce, Beta-Druk, Wrocław.
Szczupał B., Chatzipentidis K. (2016), W poszukiwaniu drogi do emancypacji – godność osoby
starszej i ageizm w świetle praw człowieka, Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki
Specjalnej, 12: 99–118.
Szczupał B. (2018), Godność, codzienność, wsparcie osób starszych z niepełnosprawnością,
Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 22: 19–30.
Szczygieł G.B. (2009), Zasada poszanowania godności skazanego a przeludnienie zakładów
karnych [w:] S. Lelental, G.B. Szczygieł (red.), X lat obowiązywania Kodeksu karnego
wykonawczego, Białystok: 135–146.
Stępniak P. (2013), Sytuacja zdrowotna i ochrona zdrowia więźniów w zakładach karnych,
Archiwum Kryminologii, 35: 333–375.
Sztaba M. (2013), W poszukiwaniu adekwatnego i integralnego rozumienia godności
człowieka, Studia Pedagogiczne, 22: 79–96.
Świtała I.M. (2017), Godność osoby starszej w nowej rzeczywistości społecznej, Roczniki
Teologiczne, 64(10): 5–21.
Toroń-Fórmanek B. (2018), Geragogika resocjalizacyjna w jednostkach penitencjarnych,
Studia Edukacyjne, 50: 257–273.
Woźny K. (2018), Znaczenie nadawane karze przez osadzonych, Resocjalizacja Polska, 16:
157–175.
Ziółkowski P. (2017), Szkice z pedagogiki senioralnej, Wydawnictwo Uczelniane WSG,
Bydgoszcz.
Żeromska-Charlińska J. (2017), Na marginesie uwikłania życiem – biograficzne epifanie
sędziwego osadzonego, Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 28:
21– 34.
Akty prawne
129
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78, poz. 483
z późn. zm.
Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych, Dz.U. 2015, poz. 1705.
Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (2016/C 202/02), Dz.U. UE C 202 z 7.06.2016.
Karta Narodów Zjednoczonych wraz ze Statutem MTS.
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, 1948.
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, 1966.
Drugi Protokół Fakultatywny do MPPOiP w sprawie zniesienia kary śmierci, 1989.
Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur, 1984.
130